Rasa puławska od stu lat zajmuje wyjątkowe miejsce w krajowej hodowli trzody chlewnej. Łączy cenne cechy użytkowe, wysoką jakość surowca rzeźnego oraz wartość rodzimych zasobów genetycznych, pozostając ważnym elementem ochrony bioróżnorodności i dziedzictwa polskiej zootechniki. Jubileusz 100-lecia jej hodowli stał się okazją do przypomnienia historii rasy oraz jej znaczenia dla współczesnej produkcji wieprzowiny.
Stulecie polskiej rasy o wyjątkowym rodowodzie
Historia rasy puławskiej rozpoczęła się w 1926 r., w Stacji Zootechnicznej Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Borowinie, gdzie zainicjowano prace hodowlane nad stworzeniem pierwszej polskiej rasy świń. Materiał wyjściowy stanowiły mieszańce rodzimych świń miejscowych z rasą Berkshire, które następnie doskonalono poprzez dolew krwi rasy wielkiej białej angielskiej oraz intensywną selekcję. Powstała populacja, znana początkowo jako świnie gołębskie, została oficjalnie uznana za rasę w 1935 r. Z kolei w 1951 r. przyjęła nazwę obowiązującą do dziś – rasa puławska. Od tego czasu niezmiennie pozostaje jednym z najcenniejszych osiągnięć polskiej hodowli trzody chlewnej i ważnym elementem krajowych zasobów genetycznych.
Rasa, która łączy użytkowość z odpornością
Świnie rasy puławskiej od lat wyróżniają się zespołem cech użytkowych szczególnie cenionych w gospodarstwach rodzinnych. Charakteryzują się bardzo dobrymi właściwościami macierzyńskimi, wysoką długowiecznością, naturalną odpornością na mniej sprzyjające warunki środowiskowe oraz zwiększoną odpornością na czynniki chorobotwórcze. Są zwierzętami wcześnie dojrzewającymi, o żywym temperamencie, ale jednocześnie łagodnym usposobieniu, bez skłonności do agresji wobec innych osobników w grupie. Pod względem pokroju jest to świnia średniej wielkości, szeroka, głęboka i stosunkowo długa, z charakterystycznym łaciatym czarno-białym umaszczeniem z przewagą barwy czarnej. Dopuszczalne jest również umaszczenie trójbarwne lub czarne z białymi znaczeniami.
Ochrona zasobów genetycznych ma strategiczne znaczenie
Rasa puławska objęta jest Programem Ochrony Zasobów Genetycznych Zwierząt Gospodarskich. Jej zachowanie ma znaczenie nie tylko dla zabezpieczenia krajowej bioróżnorodności, ale również dla przyszłości produkcji trzody chlewnej.
Podczas ogólnopolskiej konferencji „Świnie gołębskie-puławskie – 100 lat hodowli (1926–2026)”, która odbyła się 2 lipca 2026 r. w Lublinie, podkreślano, że stuletnia historia rasy puławskiej potwierdza znaczenie rodzimych zasobów genetycznych dla współczesnej produkcji trzody chlewnej. Dyrektor Instytutu Zootechniki PIB dr inż. Tomasz Jacek zwrócił uwagę na rolę współpracy nauki z sektorem hodowlanym w ochronie rodzimych ras, natomiast dr hab. Magdalena Szyndler-Nędza, prof. IZ PIB, podsumowała efekty programu ochrony zasobów genetycznych świń ras rodzimych oraz jego wpływ na zachowanie bioróżnorodności. Przedstawione analizy wskazują, że mięso pozyskiwane od świń rasy puławskiej może znaleźć zastosowanie m.in. w zamówieniach cateringowych na oficjalne uroczystości oraz w gospodarstwach szkolnych nadzorowanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Jednocześnie rozwój programów ochronnych wspiera lokalną przedsiębiorczość rolną i wzmacnia konkurencyjność polskiej wieprzowiny.
Jakość mięsa pozostaje największym atutem
Jednym z najważniejszych wyróżników rasy puławskiej pozostaje jakość surowca rzeźnego. Charakterystyczna struktura włókien mięśniowych oraz korzystny układ tłuszczu śródmięśniowego odpowiadają za marmurkowatość mięsa, przekładając się na wysokie walory kulinarne i technologiczne. Nie bez znaczenia pozostają także dobre wskaźniki użytkowości rozpłodowej oraz odpowiedni poziom użytkowości tucznej i rzeźnej.
Tabela 1. Wyniki oceny użytkowości świń rasy puławskiej (2025 r.)
| Cecha | Knurki | Loszki |
| Przyrost dzienny standaryzowany | 576 g | 544 g |
| Średnia grubość słoniny | 12,2 mm | 13,2 mm |
| Zawartość mięsa w tuszy | 56,5% | 55,9% |
Tabela 2. Użytkowość rozpłodowa loch
| Cecha | Wartość |
| Prosięta żywo urodzone | 9,75 |
| Prosięta odchowane | 8,83 |
| Liczba sutków | 14,39 |
W 2009 r. rasa puławska została wpisana na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, potwierdzając swoje znaczenie zarówno dla krajowego rolnictwa, jak i dziedzictwa kulinarnego. Dziś pozostaje przykładem udanego połączenia wieloletniej pracy hodowlanej, zachowania rodzimych zasobów genetycznych oraz produkcji wysokiej jakości wieprzowiny, której potencjał może być skutecznie wykorzystywany również w przyszłości.
Opracowano przez IBIMS Green na podstawie materiałów Instytutu Zootechniki – PIB, Programu Ochrony Zasobów Genetycznych Świń Rasy Puławskiej oraz informacji Polskiego Związku Hodowców i Producentów Trzody Chlewnej POLSUS.